środa, 06 lipiec 2016 20:01

Wilkin Jerzy (2016): Instytucjonalne i kulturowe podstawy gospodarowania. Humanistyczna perspektywa ekonomii. Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa, ss. 262.

 Janina Godłów-Legiędź

Wilkin

Książka profesora Jerzego Wilkina powinna być obowiązkową lekturą dla każdego ekonomisty, nie tylko takiego, który uważa się za instytucjonalistę, albo rozumie potrzebę postrzegania funkcjonowania gospodarki i rozwoju w kontekście historycznie i kulturowo ukształtowanych zasad ludzkiego działania oraz różnorodnych, nie tylko ekonomicznych celów człowieka. Profesor Wilkin podejmuje w niej niemal wszystkie problemy, wobec których staje współcześnie nie tylko ekonomista, polityk i badacz społeczny, ale każdy, kto chce świadomie uczestniczyć w niezwykle skomplikowanym obecnie świecie ekonomicznym i politycznym. W jednej książce nie sposób wyczerpująco omówić  wszystkie problemy, a tym bardziej odpowiedzieć na wszystkie nasuwające się pytania.  Ale zaletą tej książki jest to, że sygnalizuje ona znakomitą większość ważnych problemów współczesnej gospodarki i ekonomii, i czyni to z perspektywy filozoficznej refleksji o człowieku, historii i kulturze. Bogata baza źródłowa wskazuje ponadto, gdzie szukać można rozwinięcia poszczególnych kwestii.  

Pierwszy wielki temat tej książki dotyczy dylematów metodologicznych ekonomii i szerzej - nauk społecznych. Metodologia to temat trudny, często nielubiany, ale wobec utrzymującego się wciąż zróżnicowania ekonomii i współczesnego zwątpienia, co do słuszności dominującej metodologii ekonomicznej, refleksja metodologiczna musi być wstępnym etapem każdego badania naukowego.  Jest to kwestia szczególnie ważna zważywszy uporczywość sporów o to, co jest właściwie przedmiotem ekonomii, jaką rolę odgrywa założenie „homo oeconomicus”, co oznacza pojęcie racjonalności i czy model poznania ekonomicznego powinien odwzorowywać model matematyka, fizyka, biologa, czy raczej psychologa i humanisty. Prezentując te kwestie Autor wskazuje potrzebę uzupełnienia tradycyjnego ujmowania gospodarki jako mechanizmu i jako systemu metaforą dramatu, która to metafora eksponuje ludzkie działanie, różnorodne ludzkie cele i znaczenie wolności. Z taką wizją gospodarki koresponduje idea, że ekonomii potrzebna jest filozofia i że w doktrynach ekonomicznych implicite, a czasem explicite występują elementy metafizyki. 

Drugi wielki temat tej książki to kulturowo-instytucjonalne zakorzenienie gospodarki prezentowane przede wszystkim przez pryzmat rozumiejącej to zakorzenienie ekonomii instytucjonalnej. Autor najpierw analizuje pojęcie kultury i złożone związki między kulturą a gospodarką, wskazując autorów, którzy odegrali w tej dziedzinie szczególną rolę. Następnie dokonuje przeglądu interpretacji pojęcia instytucji, ich klasyfikacji i funkcji. Przedmiotem odrębnego rozdziału czyni także kluczowe dla ekonomii instytucjonalnej pojęcia równowagi instytucjonalnej i zmiany instytucjonalnej. Spojrzenie z perspektywy równowagi instytucjonalnej eksponuje kwestie ładu społecznego, związków ekonomii, kultury i polityki oraz zmiany społecznej i jest alternatywą dla statycznej zazwyczaj, neoklasycznej koncepcji  równowagi opartej na rachunku optymalizującym wykorzystanie czynników produkcji.

W książce znajdujemy wnikliwą analizę podstaw metodologicznych nowej ekonomii instytucjonalnej (NEI) oraz wybranych autorów i szkół ekonomii instytucjonalnej (T. Veblena,  ekonomii uprawnień własnościowych, teorii agencji, ekonomii kosztów transakcji). Ostatnie dwa rozdziały książki poświęcone są prezentacji treści instytucjonalnej i funkcji dwóch zaniedbywanych w ekonomii neoklasycznej podmiotów społecznej koordynacji: przedsiębiorstwu i państwu. Jakkolwiek w ekonomii nieustannie trwał spór o rolę państwa w gospodarce, to jednak traktowanie rynku jako ahistorycznego i niezależnego od instytucji mechanizmu sprawiało, że nie dostrzegano złożoności  funkcji ani państwa, ani rynku.   

Prezentacja i interpretacja profesora Wilkina uświadamia, jak różnorodna jest myśl nie tylko ekonomistów zaliczanych do starego instytucjonalizmu i NEI, ale także jak różne są koncepcje w samej NEI.  Od lat 90. ubiegłego wieku, czyli od przyznania Nagród Nobla takim twórcom, jak Ronald Coase, Robert Fogel i Douglass North, nie sposób zaprzeczyć, że NEI wzbogaca główny nurt ekonomii. Jednakże nurt ten jest bardzo zróżnicowany  i jego relację do starego instytucjonalizmu z jednej strony, a ekonomii neoklasycznej z drugiej, trudno uznać za jednoznaczną, czy jednolitą. Także z tego punktu widzenia książka Jerzego Wilkina wnosi ważny  wkład.

Jednakże najważniejsze jest to, że w monografii „Instytucjonalne i kulturowe podstawy gospodarowania” zaprezentowana została taka perspektywa ekonomii, która z jednej strony może rzucić światło na niezwykle złożoną sytuację w gospodarce światowej, europejskie i polskiej, z drugiej zaś pokazuje zaniedbany obszar badań i edukacji, wskazując tym samym kierunek odnowy.